Er is iets bijzonders aan een plein vol kratten, kartonnen dozen en stapels boeken die op nieuwe eigenaren wachten. Geen glanzende displays, geen kassabonnen met loyaliteitspunten, gewoon de geur van papier en de stilte van mensen die bladeren. De tweedehandsboekenmarkt is voor het Nijmeegs Boekenfeest misschien wel het meest toegankelijke onderdeel van het hele festival — en tegelijk het onderdeel dat het meest vertelt over hoe een stad leest.
Waarom de tweedehandsmarkt meer is dan een rommelmarkt
Als je de markt voor het eerst ziet, op de Grote Markt of langs de Burchtstraat, denk je misschien: een paar klappers, wat gepensioneerden die oude detectives verkopen. Maar kijk iets langer en je ziet een heel ander beeld. Een vader die samen met zijn dochter door een krat met prentenboeken wühlt. Een student die een pocketuitgave van een Russische klassieker vindt voor minder dan een kop koffie. Een oudere vrouw die een boek herkent dat ze dertig jaar geleden heeft weggegeven en het nu terugkoopt, alsof ze iets terugkrijgt van zichzelf.
De tweedehandsboekenmarkt verlaagt de drempel naar lezen op een manier die moeilijk te evenaren is. Een boek van één of twee euro is geen risico. Je kunt iets uitproberen wat je normaal nooit zou kopen. En precies dat is wat leesbevordering in de kern betekent: mensen in contact brengen met boeken die ze zelf nooit zouden hebben gevonden. Niet via een algoritme, niet via een aanbeveling van iemand die je niet kent, maar via het toeval van een hand die een rug aanraakt en nieuwsgierig wordt.
In onze kleine boekhandel in de Molenstraat merken we dat klanten die voor het eerst via de tweedehandsmarkt een schrijver ontdekken, later terugkomen voor nieuw werk van diezelfde schrijver. De markt is dus geen concurrent van de boekhandel — het is een kweekvijver. Mensen die tweedehands beginnen, worden vaker echte lezers. En echte lezers kopen uiteindelijk ook nieuwe boeken.
Lezers van morgen: jongeren en de markt
Een van de vragen die we ons als festivalorganisatie steeds stellen, is hoe we jongeren bereiken. Niet op een geforceerde manier, niet met een programma dat eruitziet alsof het voor hen bedoeld is maar eigenlijk voor hun leraren, maar echt. De tweedehandsboekenmarkt blijkt daarin verrassend effectief.
Jongeren zijn prijsgevoelig, dat is geen geheim. Maar ze zijn ook nieuwsgierig, en ze houden van het idee dat ze iets hebben ontdekt. Een boek dat je zelf hebt opgegraven uit een krat heeft een andere status dan een boek dat je ouders voor je hebben gekocht. Het is van jou op een manier die moeilijk te omschrijven is. Scholen uit de Nijmeegse binnenstad — van het Stedelijk Gymnasium aan de Kannenmarkt tot middelbare scholen uit de Dukenburg — brengen soms klassen mee naar de markt. Leerlingen krijgen een klein budget en de opdracht om iets te vinden dat hen aanspreekt. Wat er daarna in de klas mee gebeurt, verschilt per docent, maar het gesprek over wat iedereen heeft gekozen is altijd rijker dan verwacht.
We werken ook samen met de bibliotheek aan de Mariënburg, die een eigen kraam heeft op de markt. Dat klinkt misschien vreemd — een bibliotheek die boeken verkoopt — maar het werkt. De bibliotheek brengt boeken mee die uit de collectie zijn, en gebruikt de markt als moment om in gesprek te gaan met jongeren die de bibliotheek misschien niet meer zo vanzelfsprekend bezoeken. Een medewerker die enthousiast vertelt over wat er in een boek staat, is soms alles wat nodig is. Jongeren zijn niet ongeïnteresseerd in lezen; ze hebben soms gewoon iemand nodig die het ze laat zien.
Leesbevordering bij jongeren werkt het best als het niet aanvoelt als leesbevordering. Het moet aanvoelen als een keuze die ze zelf maken, een ontdekking, een verrassing. De markt geeft ze die ruimte. En als ze dan ook nog een schrijversgesprek bijwonen in de Stevenskerk of in de Lindenbergzaal, en ze herkennen de naam van iemand die ze op de markt al hebben gevonden, dan is er iets moois gebeurd.
De stad als context: Nijmegen leest op zijn eigen manier
Nijmegen is een oude stad met een jonge bevolking, dankzij de universiteit en de hogescholen. Dat geeft het leesklimaat hier een specifiek karakter. Je hebt studenten die alles lezen van filosofie tot graphic novels, je hebt bewoners van de Benedenstad die al decennia trouwe klanten zijn van de antiquariaten in de Priemstraat, en je hebt gezinnen in Lent of Hatert die misschien minder vanzelfsprekend naar een literair festival komen maar wel degelijk lezen — alleen anders, en andere dingen.
De tweedehandsboekenmarkt is een van de weinige plekken waar al die groepen naast elkaar staan. Niet in aparte programmalijnen, niet in verschillende zalen, maar gewoon samen, zoekend in dezelfde kratten. Dat is geen romantisch beeld; het is wat er daadwerkelijk gebeurt. En het zegt iets over hoe een boekenmarkt een stad kan spiegelen.
Als festivalorganisatie proberen we die diversiteit te bewaken. We nodigen particulieren uit om een kraam te huren naast antiquairs en uitgevers die restpartijen meebrengen. We zorgen dat er ook kinderboeken zijn, en stripalbums, en kookboeken, niet alleen literatuur met een hoofdletter L. Want een festival dat alleen bedoeld is voor mensen die al van boeken houden, mist zijn kans. De markt is de plek waar het festival de stad in komt, in plaats van dat de stad naar het festival moet komen.
Wat ons ook opvalt, jaar na jaar, is dat de markt gesprekken op gang brengt. Mensen die naast elkaar staan te bladeren en elkaar spontaan iets aanraden. Verkopers die een boek toelichten omdat ze het zelf hebben gelezen. Kinderen die aan een wildvreemde vragen wat het verhaal is op de voorkant. Dat zijn geen dingen die je kunt programmeren. Ze ontstaan vanzelf als je de omstandigheden goed inricht: genoeg ruimte, een beetje schaduw, een sfeer die uitnodigt om te blijven.
In onze boekhandel in de Molenstraat hangen we na de markt altijd een paar bijzondere vondsten op — boeken die iemand heeft meegebracht en waarvan we denken: dit verdient aandacht. Het is een kleine gewoonte, maar het verbindt de markt met de dagelijkse praktijk van een boekhandel die midden in de stad staat en midden in de stad wil blijven staan.
De tweedehandsboekenmarkt is geen bijprogramma. Het is een van de plekken waar het Nijmeegs Boekenfeest het duidelijkst laat zien waar het voor staat: boeken toegankelijk maken, mensen verbinden, en Nijmegen een stad laten zijn die het lezen serieus neemt — niet plechtig, maar gewoon, met beide handen in een krat vol verhalen.