Jongeren lezen minder dan vroeger, dat hoor je steeds vaker. Maar klopt dat beeld wel, en wat kun je er als stad aan doen? In Nijmegen proberen bibliotheken, scholen en boekhandelaren de afgelopen jaren samen antwoorden te vinden.
Waarom lezen voor jongeren zo belangrijk is
Leesvaardigheid is de basis van bijna alles wat jongeren later doen. Wie goed leest, begrijpt instructies beter, schrijft helderder en doet het beter op school. Dat klinkt logisch, maar de praktijk is weerbarstig.
Onderzoek van de Stichting Lezen laat zien dat een kwart van de Nederlandse jongeren moeite heeft met begrijpend lezen. Dat is geen kwestie van intelligentie, maar vaak van gewenning. Wie thuis weinig boeken ziet, grijpt er zelf ook minder snel naar.
De stad speelt daarin een grote rol. In Nijmegen zie je dat terug in de samenwerking tussen de Openbare Bibliotheek aan de Mariënburg en basisscholen in de Benedenstad. Kinderen die wekelijks een kwartiertje voorgelezen krijgen, laten na een jaar merkbaar betere resultaten zien.
Wat bibliotheken concreet doen
De bibliotheek is allang geen stille bewaarplaats van boeken meer. In Nijmegen organiseert de vestiging aan de Van Welderenstraat regelmatig voorleesmiddagen voor groepen uit het basisonderwijs. Bibliothecarissen komen ook de klas in, soms met een tas vol boeken over één thema.
Het aanbod is breed: van prentenboeken voor kleuters tot graphic novels voor brugklassers. Juist die laatste categorie werkt goed. Jongeren die zichzelf geen lezer vinden, blijken graphic novels vaak wél te pakken. Het beeld helpt, de tekst volgt.
Bijzonder is ook het Boekenpaspoort, een initiatief waarbij leerlingen stempels verdienen voor elk gelezen boek. Simpel, maar het werkt. De bibliotheek ziet dat deelnemers gemiddeld drie boeken meer lezen in een schooljaar.
De rol van scholen en leraren
Een leraar die zelf enthousiast over boeken vertelt, maakt verschil. Dat klinkt als een open deur, maar scholen besteden er in de praktijk weinig tijd aan. Lezen wordt vaak ingezet als stilte-activiteit, niet als iets om samen over te praten.
In Nijmegen zijn er scholen die dat anders aanpakken. Op de Mariënburgschool in de binnenstad reserveert elke klas op vrijdagochtend twintig minuten voor vrij lezen. Kinderen kiezen zelf een boek, zonder toets achteraf. De leraar leest mee. Dat laatste is cruciaal: het geeft een signaal.
Leraren die zelf lezen, praten er ook vaker over. Ze noemen titels, leggen boeken op hun bureau, vertellen wat ze ‘s avonds aan het lezen zijn. Dat zijn kleine gebaren met een groot effect op de leescultuur in een klas.
Tweedehandse boeken als toegangspoort
Niet elk gezin kan makkelijk tien euro voor een nieuw kinderboek neerzetten. Tweedehandse boeken bieden dan uitkomst. In Nijmegen zijn er meerdere plekken waar je voor een euro of twee een goed bewaard jeugdboek vindt.
De tweedehandsboekenmarkt die elk jaar in de Stevenskerk plaatsvindt, trekt ook veel gezinnen met kinderen. Ouders en kinderen zoeken samen tussen de kratten. Dat is op zichzelf al een leesmoment: titels lezen, omslagen bekijken, twijfelen. Veel kinderen gaan naar huis met een boek dat ze zelf hebben uitgekozen.
Voor organisatoren en vrijwilligers die zo’n markt opzetten is de logistiek soms een puzzel. Wie regelt de opbouw, wie sorteert de dozen, wie staat er op de dag zelf? Veel van dat werk gebeurt door vrijwilligers, maar soms worden ook tijdelijke krachten ingehuurd voor specifieke taken. De markt draait zo op een combinatie van vrijwillige inzet en professionele ondersteuning.
Boekpresentaties voor en met jongeren
Een boekpresentatie is normaal gesproken iets voor volwassenen. Maar dat hoeft niet zo te zijn. In Nijmegen zijn er steeds meer presentaties waarbij de schrijver ook een schoolklas ontmoet, soms op dezelfde dag als de officiële avond.
Auteurslezingen op scholen zijn een beproefd middel. Een schrijver die vertelt hoe een boek ontstaat, maakt het vak van schrijven tastbaar. Jongeren stellen verrassende vragen: waarom schrijf je over verdriet, hoe lang duurt het, verander je dingen als je ze terugschrijft? Die gesprekken gaan ergens over.
In de Doornroosje-zaal aan de Oranjesingel was vorig jaar een presentatie van een jeugdroman waarbij de schrijfster een week lang op drie Nijmeegse scholen langskwam. De leerlingen hadden het boek van tevoren gelezen. De gesprekken waren levendig en soms confronterend. Precies wat lezen kan doen.
Wat werkt en wat niet: een overzicht
Niet elke aanpak werkt even goed. Hieronder een eerlijk overzicht van wat de praktijk laat zien.
Wat werkt:
- Vrij lezen zonder toets of bespreking achteraf
- Keuze laten aan de leerling, ook als dat een stripboek of graphic novel is
- Schrijvers die de klas in komen en over hun eigen werk vertellen
- Tweedehandse boeken beschikbaar stellen op school of via de bibliotheek
- Ouders betrekken via een gezamenlijke leesavond of boekenkraam
Wat minder werkt:
- Verplichte boekenlijsten zonder enige keuzevrijheid
- Lezen als straf of als vulactiviteit bij een vervangende leraar
- Toetsen direct na het lezen, zonder ruimte voor persoonlijke reactie
- Eén grote leesactie per jaar zonder structurele opvolging
Het verschil zit hem in continuïteit. Een eenmalige actie maakt indruk, maar een wekelijkse gewoonte verandert gedrag.
Veelgestelde vragen over leesbevordering bij jongeren
Hoe stimuleer je een kind dat echt niet wil lezen?
Begin klein en zonder druk. Een kort verhaal, een stripboek, een boek over een onderwerp waar het kind al dol op is. Het gaat niet om de hoeveelheid, maar om de ervaring dat lezen iets oplevert. Luisterboeken tellen ook mee: ze bouwen woordenschat op en wekken nieuwsgierigheid naar de geschreven tekst.
Wat is de beste leeftijd om te beginnen met leesbevordering?
Zo vroeg mogelijk, maar het is nooit te laat. Voorlezen aan baby’s en peuters legt een basis voor taal en ritme. Maar ook tieners die op hun twaalfde voor het eerst echt gegrepen worden door een boek, kunnen uitgroeien tot enthousiaste lezers. De kritische leeftijd ligt ergens tussen acht en twaalf jaar: in die periode vormt zich een leesidentiteit.
Hoe betrek je ouders bij leesbevordering?
Ouders hoeven zelf geen grote lezers te zijn om een rol te spelen. Voorlezen, een boek cadeau geven, samen naar een bibliotheek gaan of een tweedehandsboekenmarkt bezoeken zijn al genoeg. Scholen en bibliotheken kunnen ouders uitnodigen voor een korte avond over het belang van lezen thuis. Niet als les, maar als gesprek. Dat maakt het minder abstract en meer concreet.