Jongeren lezen minder dan vroeger, maar is dat het hele verhaal? In bibliotheken, op scholen en tijdens literaire festivals zie je juist ook het tegenovergestelde: tieners die gretig een boek uit handen van een auteur pakken, of een stapel tweedehands romans aanslepen bij een boekenmarkt. Wat maakt het verschil tussen een jongere die nooit meer een boek openslaat en één die er niet mee kan stoppen?
Waarom lezen onder druk staat
De cijfers zijn bekend: jongeren tussen de twaalf en achttien lezen gemiddeld minder dan een generatie geleden. Schermen spelen een rol, maar ook de manier waarop lezen op school wordt aangeboden. Verplichte lijstjes, klassikale besprekingen van boeken die niemand heeft gekozen, en weinig ruimte voor eigen smaak zorgen ervoor dat lezen als een taak voelt in plaats van als een genoegen.
Dat is jammer, want leesmotivatie ontstaat vrijwel altijd van binnenuit. Een jongere die zelf een boek kiest, leest het ook eerder uit. Onderzoek van de Stichting Lezen bevestigt dat keuzemogelijkheid een van de sterkste voorspellers is van leesplezier op de lange termijn.
Tegelijk zijn er genoeg jongeren die wél lezen, soms heimelijk, soms in clubs of via sociale media. BookTok, de boekenhoek van TikTok, heeft in korte tijd miljoenen jongeren bereikt en zorgt voor uitverkochte titels in boekhandels door heel Nederland. Dat bewijst dat de interesse er is, als de aanleiding maar klopt.
De rol van de bibliotheek in de stad
Bibliotheken doen meer dan boeken uitlenen. In Nijmegen zie je dat goed: de bibliotheek aan het Mariënburg is een ontmoetingsplek geworden waar scholieren na schooltijd huiswerk maken, maar ook gewoon rondhangen en bladeren. De bibliotheek organiseert regelmatig auteurslezingen voor middelbare scholieren, waarbij schrijvers uit de regio langskomen om te vertellen hoe een boek ontstaat.
Die combinatie van persoonlijk contact en verhaal werkt. Een auteur die vertelt waarom hij of zij een bepaald personage heeft bedacht, maakt een boek concreet. Jongeren stellen vragen die ze in de klas nooit zouden stellen, en de drempel om het boek daarna te lenen is opeens een stuk lager.
Bibliotheken werken ook steeds vaker samen met scholen in de wijk. Docenten Nederlands uit de Waalsprong of van scholen aan de Groesbeekseweg brengen hun klas langs voor een introductieles over het bibliotheekbestand, gevolgd door een vrije leessessie. Dat soort bezoeken plant een zaad dat soms pas jaren later ontkiemt.
Wat festivals toevoegen aan het leesaanbod
Een literair festival is iets anders dan een bibliotheek of een school. Het is tijdelijk, het heeft een feestelijk karakter, en het haalt mensen uit hun dagelijkse routine. Juist die combinatie maakt het geschikt om nieuwe lezers te bereiken, ook onder jongeren.
Op een boekenfeest lopen schrijvers gewoon rond. Je kunt ze aanspreken, een handtekening vragen, of luisteren naar een gesprek over een boek dat je misschien nog niet kende. Voor een tiener die thuis nooit over boeken praat, kan zo’n ontmoeting een keerpunt zijn. Niet omdat het festival zo groot of indrukwekkend is, maar omdat het dichtbij voelt.
Programmaonderdelen die specifiek voor jongeren worden gemaakt, verdienen extra aandacht. Denk aan workshops creatief schrijven in de ochtend, voordat het druk wordt op het festivalterrein. Of aan een podiumgesprek waarbij jongeren zelf de vragen stellen aan een auteur van young adult-romans. Die formats werken het beste als ze niet te schools aanvoelen, maar ook niet zo vrijblijvend zijn dat er niets van blijft hangen.
De tweedehandsboekenmarkt als toegangspoort
Niet elk gezin heeft een budget voor nieuwe boeken. Dat is een praktisch gegeven waar weinig over wordt gesproken, maar dat wel degelijk invloed heeft op leesgedrag. Een tweedehandsboekenmarkt maakt lezen toegankelijk voor iedereen, ongeacht inkomen. Voor een paar euro neem je een stapel mee naar huis.
Op markten als die aan de Koningsplein of tijdens festivaledities in de binnenstad zie je een gemengd publiek. Ouders met kinderen, studenten die op zoek zijn naar studieboeken, maar ook tieners die zelfstandig rondstruinen en iets tegenkomen wat hen aanspreekt. Die toevallige ontdekking, het boek dat je niet zocht maar wel vindt, is een van de mooiste manieren waarop lezen begint.
Voor de organisatie van zo’n markt is logistiek belangrijk. Hoe sorteer je het aanbod zodat jongeren snel kunnen vinden wat bij hen past? Een aparte tafel met young adult-titels en graphic novels helpt enorm. Vrijwilligers die de markt begeleiden en actief tips geven, maken het verschil tussen een markt die werkt en één die overweldigend aanvoelt.
Bijzonder is ook de rol van donaties. Scholen, boekhandels en particulieren leveren boeken in, en dat geeft de markt een lokaal karakter. Een boek dat ooit in een klas aan de Groenestraat heeft gelegen, vindt via de markt een nieuw thuis bij een lezer in Hatert. Dat soort kleine kringlopen maken een stad levendiger.
Vijf manieren om leesplezier te stimuleren
Hieronder staan concrete aanpakken die in de praktijk werken, zowel op scholen als tijdens evenementen:
- Vrije leestijd inbouwen in het lesrooster, zonder verplichte bespreking achteraf. Leerlingen kiezen zelf wat ze lezen.
- Boekenruilbakken plaatsen op zichtbare plekken in de school of buurt, zodat boeken laagdrempelig beschikbaar zijn.
- Auteursgesprekken organiseren waarbij jongeren van tevoren vragen insturen, zodat ze zich betrokken voelen bij het programma.
- Leesambassadeurs aanstellen: leerlingen die enthousiast zijn over een boek en dat uitdragen naar klasgenoten, zonder dat het een schooltaak is.
- Genreoverzichten maken die aansluiten bij wat jongeren al leuk vinden, zoals fantasy, thriller of graphic novels, en die ophangen in de bibliotheek of boekhandel.
Deze aanpakken kosten weinig geld maar vragen wel om consistentie. Een boekenruilbak die één keer wordt gevuld en daarna leegloopt, werkt niet. Een auteursgesprek dat jaarlijks terugkeert, bouwt een traditie op.
Veelgestelde vragen over leesbevordering bij jongeren
Waarom lezen jongeren minder dan vroeger?
Er zijn meerdere factoren. Schermen nemen meer tijd in beslag, maar ook de manier waarop lezen op school wordt aangeboden speelt een rol. Verplichte boekbesprekingen en weinig keuzevrijheid zorgen ervoor dat lezen als een verplichting voelt. Tegelijk zijn er jongeren die via sociale media juist meer zijn gaan lezen, bijvoorbeeld door BookTok. Het beeld is dus genuanceerder dan de cijfers soms suggereren.
Hoe betrek je jongeren bij een literair festival?
Door hen actief een rol te geven, niet alleen als publiek. Laat tieners vragen stellen aan auteurs, betrek hen bij de organisatie van een workshop, of geef hen een eigen plek op de markt waar ze boeken kunnen ruilen. Jongeren haken af als ze het gevoel hebben dat iets voor hen is bedacht zonder hen erbij te betrekken. Festivals die dat goed doen, zien dat jongeren ook het jaar erop terugkomen.
Wat is de waarde van een tweedehandsboekenmarkt voor leesbevordering?
Een tweedehandsboekenmarkt verlaagt de financiële drempel om boeken te kopen. Voor gezinnen met een kleiner budget is dit een manier om thuis een eigen boekenplank op te bouwen. Bovendien heeft de toevallige ontdekking op zo’n markt een eigen kracht: je vindt iets wat je niet zocht. Dat gevoel van verrassing is moeilijk na te bootsen in een webshop. Lokale markten, zoals die tijdens stadsfestivals worden georganiseerd, geven ook een gevoel van gemeenschap rondom boeken, en dat versterkt de leescultuur in een buurt of stad.
Overigens zijn er ook in andere sectoren interessante parallellen te trekken met hoe informatie en kennis worden ontsloten en gedeeld. Wie zich bezighoudt met technische documentatie of kennisoverdracht in complexe vakgebieden, stuit soms op vergelijkbare uitdagingen rondom toegankelijkheid en bereik (https://www.contecto.nl/nl/pcb-design). Maar in de kern gaat het bij leesbevordering altijd om hetzelfde: de juiste lezer in contact brengen met het juiste boek, op het juiste moment.