Er is iets bijzonders aan een stapel tweedehands boeken. De ezelsoren, de vergeelde bladzijden, soms een naam in potlood op het schutblad — elk exemplaar heeft een geschiedenis. Op het Nijmeegs Boekenfeest is de tweedehandsboekenmarkt dan ook veel meer dan een koopje. Het is een plek waar lezers elkaar vinden, waar verhalen van hand tot hand gaan en waar de stad laat zien hoeveel ze van haar boeken houdt. In dit stuk neem ik je mee in de wereld achter de markt.
De markt als hart van het festival
Wie op het Valkhofplein aankomt op de ochtend van de markt, ziet al van verre de rijen kraampjes staan. Particulieren, kleine verzamelaars en een handvol antiquariaten uit de regio stallen hun dozen uit op houten tafels. Daar tussen loop je als bezoeker met een koffie in de hand en een tas die gaandeweg steeds zwaarder wordt. Dat is precies de bedoeling.
De markt trekt een breed publiek: studenten van de Radboud Universiteit die op zoek zijn naar goedkope studieboeken, ouders die prentenboeken meenemen voor thuis, en de doorgewinterde boekenliefhebber die geduldig elke doos doorzoekt op een vergeten klassieker. Wat al die mensen gemeen hebben, is dat ze vertragen. En in een stad die altijd in beweging is, is dat op zichzelf al waardevol.
Een traditie met wortels in de Europese boekcultuur
Tweedehandsboekenmarkten kennen een lange geschiedenis in Europa. Steden als Parijs, Londen en Brussel hebben hun eigen iconische boekenmarkten, die soms al eeuwen bestaan. De beroemde bouquinistes langs de Seine in Parijs zijn daar het bekendste voorbeeld van — verkopers die hun groene kisten aan de kade openklappen en toeristen én Parijzenaars gelijkelijk bedienen. Je kunt er meer over lezen in het uitgebreide artikel op Wikipedia over de geschiedenis van antiquarische boekhandel in Europa.
Nijmegen heeft zijn eigen versie van die traditie. De stad heeft altijd een sterke leescultuur gehad, mede dankzij de universiteit en de vele culturele instellingen die hier gevestigd zijn. De tweedehandsboekenmarkt van het Boekenfeest sluit daarbij aan zonder te pretenderen dat ze de Seine evenaart. Het gaat om de eigen schaal, de eigen sfeer en de eigen mensen.
Wat de verkopers drijft
Achter elke kraam staat een verhaal. Neem Theo, een gepensioneerde leraar Nederlands die elk jaar terugkomt met drie dozen zorgvuldig geselecteerde romans. Hij verkoopt niet voor het geld — de opbrengst doneert hij aan de schoolbibliotheek van zijn voormalige school aan de Groesbeekseweg. Of Fatima, die samen met haar dochter een kraam runt en daarmee probeert jonge lezers te bereiken met betaalbare young adult-titels.
Wat al deze verkopers gemeen hebben, is dat ze iets willen doorgeven. Een boek weggooien voelt voor hen verkeerd; het verdient een nieuwe lezer. Dat gevoel van rentmeesterschap — zorg dragen voor wat je hebt ontvangen — is precies wat de markt zijn karakter geeft. Het is geen rommelmarkt, het is een doorgeefsysteem voor verhalen.
De rol van de bibliotheek
De Bibliotheek Gelderland Zuid, met haar vestiging aan het Mariënburg, speelt een actieve rol tijdens het Boekenfeest. Niet alleen stelt ze ruimte beschikbaar voor schrijversgesprekken en lezingen, maar ze draagt ook bij aan de tweedehandsboekenmarkt door een selectie van afgeschreven exemplaren aan te bieden. Boeken die de collectie verlaten, krijgen zo een tweede leven bij een nieuwe eigenaar.
Dat samenspel tussen festival en bibliotheek is geen toevalligheid. Bibliotheken en boekenmarkten vullen elkaar aan: de bibliotheek leent uit, de markt verkoopt. Samen zorgen ze ervoor dat boeken in omloop blijven, ook voor mensen die niet elke maand een nieuw exemplaar kunnen aanschaffen. Leesbevordering begint bij toegankelijkheid, en toegankelijkheid begint bij betaalbare boeken.
Leesbevordering bij jongeren: de markt als instapmoment
Een van de mooiste dingen die je op de markt ziet, zijn kinderen die voor het eerst zelf een boek uitkiezen. Niet omdat een leraar het heeft opgedragen, niet omdat het op een lijst staat, maar omdat de cover hen aansprak of omdat een vreemde hen vertelde dat het verhaal goed was. Dat moment van vrije keuze is goud waard voor het leesplezier op de lange termijn.
Tijdens het Boekenfeest werken we samen met basisscholen uit de Nijmeegse wijken Hatert en Dukenburg om klassen een bezoek te brengen aan de markt. Elke leerling krijgt een klein budget mee en mag zelf een boek uitzoeken om te houden. De reacties zijn altijd hetzelfde: eerst ongeloof dat ze echt zelf mogen kiezen, dan een serieuze zoektocht, en uiteindelijk trots op het eigen exemplaar. Leraren vertellen ons dat kinderen die boeken vaker uitlezen dan schoolboeken — wat op zichzelf al veelzeggend is.
Samenwerking met lokale boekhandels
Vanuit mijn eigen boekhandel aan de Lange Hezelstraat lever ik elk jaar een bijdrage aan de markt in de vorm van een selectie recent verschenen titels die we tegen gereduceerde prijs aanbieden. Dat klinkt misschien vreemd — een boekhandelaar die goedkoop verkoopt — maar de redenering is simpel: wie op de markt de smaak te pakken krijgt, komt later naar de winkel voor iets nieuws.
Andere boekhandels in de stad doen hetzelfde. Boekhandel Dekker & Van de Vegt aan het Mariënburg en een paar kleinere specialisten uit de Benedenstad zorgen samen voor een divers aanbod dat de markt verrijkt. Het is geen concurrentie tussen de winkels; het is een gedeeld belang. Als Nijmegen leest, winnen we allemaal.
Tot slot: waarom de markt blijft bestaan
Je zou kunnen denken dat tweedehandsboekenmarkten onder druk staan in een tijd van e-readers en digitale bibliotheken. Maar de praktijk wijst iets anders uit. De markt van het Boekenfeest trekt elk jaar een trouw publiek, en dat publiek groeit gestaag. Mensen zoeken blijkbaar naar iets tastbaars, iets dat niet via een scherm gaat.
Dat heeft ook te maken met de sociale dimensie van de markt. Je praat met de verkoper, je vraagt een aanbeveling, je ontdekt een auteur die je anders nooit was tegengekomen. Dat zijn ervaringen die een algoritme je niet geeft. Zolang mensen behoefte hebben aan dat soort ontmoetingen — en die behoefte lijkt onverminderd groot — heeft de tweedehandsboekenmarkt een vaste plek in het Nijmeegs Boekenfeest. En in de stad zelf.