Er is iets bijzonders aan een tafel vol gebruikte boeken. De ezelsoren, de onderstrepingen in potlood, soms een naam op het schutblad — elk boek heeft een leven achter zich voordat jij het oppakt. Op de tweedehandsboekenmarkt van het Nijmeegs Boekenfeest zie je dat elke keer opnieuw gebeuren: mensen die langzaam langs de tafels lopen, een rug aanraken, openslaan, ruiken. Lezen begint vaak zo, met een toevallige ontmoeting. En die ontmoeting kun je organiseren. Dat is precies wat we proberen te doen.
Waarom een tweedehandsboekenmarkt meer is dan een rommelmarkt
Het woord “tweedehands” heeft soms een verkeerde bijklank, alsof het om restanten gaat. Maar wie ooit een middag heeft doorgebracht bij de kraampjes op de Grote Markt of in de Stevenskerk, weet beter. Een tweedehandsboekenmarkt is een plek waar lezers elkaar ontmoeten. De vrouw die haar complete Maigret-reeks aanbiedt omdat ze verhuist. De student die zijn studieboeken inruilt voor romans. De gepensioneerde leraar die stapels meebrengt en er graag over vertelt.
Dat gesprek is de kern. Niet het boek als object, maar het boek als aanleiding om te praten. Over wat je hebt gelezen, wat je raakte, wat je te lang hebt laten liggen. Op de tweedehandsboekenmarkt van het festival zie je dat soort gesprekken de hele dag door ontstaan, tussen wildvreemden, tussen buren, tussen een scholier en een tachtiger. Nijmegen is een stad met veel studenten, veel lezers en een rijke boekcultuur, en die markt is een van de plekken waar dat zichtbaar wordt.
Bovendien is de drempel laag. Een boek van twee of drie euro is voor bijna iedereen bereikbaar. Juist daardoor bereik je mensen die misschien niet snel een nieuwe roman kopen, maar wel nieuwsgierig zijn. Dat is leesbevordering in de meest directe vorm: niet via een campagne of een subsidieaanvraag, maar via een koopje en een goed gesprek.
De logistiek achter een markt die vanzelf lijkt te lopen
Wie de markt bezoekt, ziet een gezellige chaos van boeken, mensen en kratten. Wat je niet ziet, is de voorbereiding die eraan voorafgaat. Maanden van tevoren beginnen we met het verzamelen van donaties. Nijmegenaren die hun boekenkasten opruimen, kunnen dozen afgeven bij de boekhandel aan de Molenstraat. Scholen, bibliotheken en particulieren dragen bij. Elke doos wordt uitgepakt, bekeken en gesorteerd.
Dat sorteren is een vak apart. Boeken die te beschadigd zijn, gaan niet mee — niet omdat we kieskeurig zijn, maar omdat een boek dat uit elkaar valt niemand plezier doet. We verdelen de rest in categorieën: literatuur, kinder- en jeugdboeken, non-fictie, strips, studieboeken. Elke categorie krijgt een eigen tafel of een eigen sectie, zodat bezoekers snel kunnen vinden wat ze zoeken.
De opstelling op de dag zelf vraagt ook aandacht. We werken met lange tafels die we lenen van de Vereeniging en de Lindenberg. De boeken staan rechtop waar mogelijk, met de rug naar de bezoeker, zodat je snel kunt bladeren. Bij de kinderboeken leggen we de boeken plat, met de voorkant omhoog — kleuters lezen geen ruggen, die reageren op plaatjes. Dat soort kleine beslissingen maakt een groot verschil voor hoe de markt aanvoelt.
Kinderboeken als aparte wereld binnen de markt
De kinderhoek is altijd een van de drukste plekken. Ouders met een buggy, grootouders met een kleinkind aan de hand, kinderen die zelf al weten wat ze willen. We proberen die hoek elk jaar iets groter te maken, omdat we merken dat dit de plek is waar nieuwe lezers worden geboren. Een kind dat voor het eerst zelf een boek kiest — dat is een moment.
We vragen altijd of er vrijwilligers zijn die willen voorlezen in de kinderhoek. Geen grote namen, geen podium, gewoon iemand die een boek openslaat en begint. In de praktijk zijn dat vaak studenten van de Pabo of mensen uit het onderwijs die er zin in hebben. De kinderen gaan zitten op de kussens die we meenemen, en voor je het weet luisteren er tien, vijftien kinderen naar een verhaal over een beer of een piraat. Die momenten kosten niets en betekenen alles.
Leesbevordering bij jonge kinderen werkt het best als het niet als leesbevordering voelt. Als het gewoon leuk is. Een tweedehandsboekenmarkt met een voorleeshoek is precies dat: een plek waar boeken normaal zijn, waar je ze mag aanraken, waar ze betaalbaar zijn en waar iemand er enthousiast over vertelt. De bibliotheek aan de Mariënburg doet vergelijkbaar werk het hele jaar door, en de markt is een verlengstuk van die cultuur.
Jongeren en de tweedehandsmarkt: een onverwachte combinatie
Tieners op een boekenmarkt — het klinkt misschien als een zeldzaamheid, maar in Nijmegen valt het mee. Zeker nu graphic novels en manga een vaste plek hebben op de tafels. We hebben daar bewust voor gekozen: als je wilt dat jongeren komen, moet je iets hebben wat zij zoeken. Een goed gesorteerde tafel met strips en manga trekt scholieren van het Stedelijk Gymnasium, van het Kandinsky College, van het Citadel.
Maar het stopt niet bij de aankoop. We zien jongeren die met een stapel graphic novels naar de kassa lopen en onderweg nog even blijven staan bij de sciencefiction of de thrillers. De stap van manga naar literatuur is kleiner dan mensen denken, zeker als de omgeving uitnodigt om te ontdekken. We proberen de overgang te vergemakkelijken door op de jongerentafel ook wat toegankelijke romans te leggen — spannend, snel, niet te dik.
Wat ook helpt, is dat jongeren zelf meedoen als vrijwilliger. We vragen elk jaar een paar middelbare scholieren om een ochtenddienst te draaien op de markt. Ze helpen dozen sjouwen, boeken uitstallen, bezoekers de weg wijzen. Het effect is dubbel: ze leren iets over hoe zoiets georganiseerd wordt, en ze raken zelf betrokken bij de boekcultuur van de stad. Sommigen van hen komen het jaar daarna terug als bezoeker, met geld in de zak en een lijstje in het hoofd.
De rol van de bibliotheek en het onderwijs
Een tweedehandsboekenmarkt heeft meer waarde als hij deel uitmaakt van een groter geheel. Daarom werken we nauw samen met de bibliotheek en met scholen in de stad. De bibliotheek aan de Mariënburg heeft een eigen kraam op de markt, waar ze niet alleen boeken verkopen maar ook lidmaatschappen uitleggen en vragen beantwoorden. Veel mensen weten niet precies wat een bibliotheek tegenwoordig allemaal biedt — die kraam is een kans om dat te laten zien.
Met basisscholen in de Benedenstad en de Wolfskuil hebben we afspraken gemaakt over klassenbezoeken. Een klas komt dan op de ochtend van de markt, krijgt uitleg over hoe de markt werkt, en mag daarna zelf boeken uitzoeken met een kleine budget van de school. Leraren vertellen ons dat kinderen die dag anders naar boeken kijken — niet als iets wat je op school moet, maar als iets wat je kiest.
Scholen kunnen ook doneren. Klassenbibliotheekjes die vernieuwd worden, leeshoeken die worden opgeruimd — die boeken komen op de markt terecht en gaan naar nieuwe lezers. Zo sluit de cirkel: boeken die hun weg hebben gedaan in een schoolklas, vinden een nieuw thuis bij een gezin of een student. Dat is een mooie gedachte, en het is ook gewoon praktisch.
Wat een markt zegt over de leescultuur van een stad
Nijmegen is een stad die van lezen houdt. Dat merk je in de boekhandels, in de cafés waar mensen met een roman zitten, in de gesprekken op het Valkhof. De tweedehandsboekenmarkt is geen uitzondering op die cultuur — het is een uitdrukking ervan. De markt laat zien dat boeken in deze stad circuleren, dat ze worden doorgegeven, dat ze niet weggegooid worden maar verder reizen.
Dat zegt ook iets over hoe mensen hier naar boeken kijken. Niet als wegwerpartikel, maar als iets met waarde. Een boek dat je hebt gelezen en dat je bijhield, geef je niet zomaar weg. Je brengt het naar de markt, je legt het op tafel en je hoopt dat iemand anders er net zoveel aan heeft als jij. Dat is een kleine daad van vertrouwen in de lezer die na jou komt.
Als festivalorganisator en boekhandelaar zie ik die dynamiek het hele jaar door, maar op de marktdag wordt ze zichtbaar voor iedereen. De Grote Markt staat vol mensen die boeken doorgeven, en dat is een fijn gezicht. Het Nijmeegs Boekenfeest is niet het grootste festival van het land, en dat hoeft ook niet. Het is een festival dat past bij de stad: menselijk, betrokken en echt geïnteresseerd in wat lezen met mensen doet.
De tweedehandsboekenmarkt is misschien het meest tastbare bewijs van die betrokkenheid. Je kunt er naartoe gaan zonder programma, zonder reservering, zonder te weten wat je zoekt. Je loopt langs de tafels, je pakt iets op, je praat met iemand, je gaat naar huis met een boek dat je niet had verwacht. Dat is lezen zoals het het beste werkt: als verrassing, als ontdekking, als iets dat je overkomt terwijl je gewoon een middag door de stad loopt.