Er is iets bijzonders aan een tafel vol gebruikte boeken. De ruggen zijn verkleurd, sommige exemplaren hebben een naam in potlood op de eerste pagina, anderen zijn voorzien van aantekeningen in de kantlijn. Elk boek heeft al een leven geleid voordat jij het oppakt. Op de tweedehandsboekenmarkt van het Nijmeegs Boekenfeest zie je dat elke keer opnieuw: mensen die stilstaan, bladeren, even in gedachten verzonken raken bij een titel die ze als kind hadden of nooit hadden gelezen maar altijd wilden lezen. Die markt is meer dan een verkooppunt. Het is een spiegel van de stad.
Als organisator van het festival én eigenaar van een kleine literaire boekhandel aan de Molenstraat weet ik hoe anders een tweedehandsmarkt werkt vergeleken met een winkel met nieuwe titels. In de winkel kies ik het aanbod, ik stel samen en ik adviseer. Op de markt is het aanbod het resultaat van duizenden individuele beslissingen: wat iemand ooit kocht, wat hij bewaarde, wat hij uiteindelijk toch losliet. Samen vormen die beslissingen een soort collectief geheugen van Nijmegen.
Wat een tweedehandsboekenmarkt je vertelt over een stad
Een markt als deze geeft je een onverwacht eerlijk beeld van wat mensen in een stad lezen. Of liever: wat ze gelezen hebben, want een boek dat iemand aanbiedt, is een boek dat zijn werk heeft gedaan. Op de Valkhofmarkt, waar we de buitentafels opstellen op de eerste festivaldag, zie je het patroon elk jaar terug. Er liggen stapels streekromans naast academische werken van de Radboud Universiteit, kinderboeken naast filosofische essays, thrillers naast poëziebundels die je nergens anders meer tegenkomt.
Dat aanbod vertelt iets. Nijmegen is een universiteitsstad, en dat merk je aan de hoeveelheid wetenschappelijke literatuur die mensen meebrengen. Maar het is ook een stad met een stevige arbeidersgeschiedenis, en ook die boeken duiken op: sociale geschiedenis, vakbondsliteratuur, regionale non-fictie over de wederopbouw van de Waal-oever. De markt is geen museum, maar je kunt er wel in lezen als in een archief.
Wat de markt ook laat zien, is hoe boeken circuleren. Sommige titels zie je elk jaar opnieuw opduiken, steeds op een andere tafel. Een roman die een paar jaar geleden veel werd besproken, verschijnt nu in vijfvoud. Dat is geen teken dat het boek slecht was, eerder dat het zijn ronde heeft gedaan. Het heeft zijn werk gedaan in de stad, en nu gaat het verder. Dat idee, dat boeken reizen, is iets wat je als boekhandelaar en festivalmaker dankbaar stemt.
- Tweedehandsboeken laten zien wat een stad daadwerkelijk leest, niet alleen wat er populair is in de media
- De mix van genres weerspiegelt de sociale en intellectuele diversiteit van de stad
- Herhalend aanbod van bepaalde titels toont hoe leescultuur zich verspreidt en vernieuwt
- Zeldzame exemplaren maken de markt ook interessant voor verzamelaars en bibliofiele bezoekers
Hoe je een goede markt organiseert zonder er een rommelmarkt van te maken
Het klinkt misschien eenvoudig: mensen brengen boeken mee, mensen kopen boeken. Maar een tweedehandsboekenmarkt die prettig werkt, vraagt om een heldere opzet. Dat hebben we de afgelopen jaren stap voor stap geleerd, soms door dingen goed te doen en soms door te zien wat niet werkte.
Het begint bij de locatie. De Valkhofmarkt heeft een openheid die uitnodigt tot flaneren. Je loopt er langs zonder dat je het gevoel hebt dat je ergens in moet stappen. Dat is essentieel voor een tweedehandsmarkt: de drempel moet laag zijn. Mensen die niet van plan waren iets te kopen, struikelen over een titel en gaan toch met een tas naar huis. Dat toeval is waardevol, en het vraagt om ruimte en overzichtelijkheid.
Daarnaast werken we met een lichte curatie. Niet elk aangeboden boek belandt op de markt. Beschadigde exemplaren die echt niet meer leesbaar zijn, nemen we niet aan. Dat klinkt streng, maar het heeft alles te maken met respect: voor de koper, voor het boek en voor de sfeer van het festival. Een tafel vol gescheurde en gevlekte boeken trekt niemand aan, hoe goed de titels ook zijn. We vragen de aanbieders om hun boeken thuis al even door te nemen en eerlijk te zijn over de staat. De meeste mensen doen dat vanzelf.
Wat de markt ook levend houdt, is de aanwezigheid van mensen die er echt iets van weten. We vragen elk jaar een paar vrijwilligers die zelf boekenliefhebbers zijn om aanwezig te zijn bij de tafels. Geen verkopers in de strikte zin, maar mensen die een gesprek kunnen aangaan als iemand vraagt: “Is dit een goede roman?” of “Weet jij nog meer van deze schrijver?” Die gesprekken zijn het hart van de markt. Ze maken het verschil tussen een verkoopplein en een ontmoetingsplek.
Tweedehandsboeken en leesbevordering: een onverwachte combinatie
Je zou denken dat tweedehandsboeken en leesbevordering bij jongeren weinig met elkaar te maken hebben. Maar in de praktijk blijkt het tegendeel. Juist de lage prijs en de toevalligheid van het aanbod maken de tweedehandsmarkt interessant voor jonge lezers die nog aan het ontdekken zijn wat ze leuk vinden.
Op het Nijmeegs Boekenfeest werken we samen met scholen uit de stad, waaronder het Stedelijk Gymnasium aan de Groesbeekseweg en een paar basisscholen uit de Benedenstad. We nodigen leerlingen uit om de markt te bezoeken met een klein budget, soms niet meer dan twee of drie euro. Het idee is simpel: zoek iets wat je aantrekt, zonder te weten van tevoren wat het is. Geen opdracht, geen verplichte titel, gewoon kijken en voelen. De begeleiders van de scholen vertellen ons dat leerlingen op zo’n markt anders bewegen dan in een bibliotheek of een boekwinkel. Er is minder druk, meer vrijheid, en de prijs maakt het risico klein.
Dat laatste is niet onbelangrijk. Een kind dat voor twee euro een boek koopt en het halverwege niet meer leuk vindt, heeft niet veel verloren. Maar een kind dat voor twee euro een boek koopt en het in één weekend uitleest, heeft iets gevonden. En dat gevoel, dat je iets gevonden hebt, is precies wat leesbevordering probeert te bereiken. De tweedehandsmarkt is in dat opzicht een laagdrempelig laboratorium.
We merken ook dat jongeren op de markt anders met boeken omgaan dan volwassenen. Ze kijken naar de cover, lezen de achterflap, bladeren er snel doorheen. Ze zijn minder geremd door reputatie of recensies. Een boek moet iets uitstralen, en als dat lukt, is de deal snel gesloten. Dat directe, intuïtieve contact met een boek is iets wat we als volwassenen soms kwijtraken. De markt herinnert je eraan.
Wat we de afgelopen jaren ook hebben geprobeerd, is een kleine ruilhoek speciaal voor jongeren. Wie een boek meebrengt, krijgt er een terug. Geen geld, geen ingewikkelde regels. Het werkt verrassend goed, al is het op kleine schaal. Kinderen vinden het leuk om iets te geven én te ontvangen, en het geeft de markt een extra laag: het gaat niet alleen om kopen en verkopen, maar ook om delen.
- Lage prijzen verlagen de drempel voor jonge lezers die nog niet weten wat ze willen lezen
- Toevallig aanbod stimuleert ontdekkend lezen zonder vooraf bepaalde verwachtingen
- Samenwerking met scholen geeft de markt een educatieve dimensie zonder dat het schools aanvoelt
- Een ruilhoek voor jongeren voegt een sociale en speelse laag toe aan de marktervaring
De tweedehandsboekenmarkt is voor ons geen bijprogramma van het festival. Het is een van de plekken waar je het leesklimaat van Nijmegen het meest direct kunt aanraken. Niet in abstracte termen, maar in de vorm van een boek dat van hand tot hand gaat, van straat naar straat, van lezer naar lezer. Dat is wat een stad doet met verhalen: ze houdt ze in beweging.
Als je ooit op de Valkhofmarkt staat en je ziet iemand een boek oppakken, even aarzelen en het dan toch meenemen, dan weet je dat je iets goed hebt gedaan. Niet groots, niet baanbrekend, maar goed. En voor een festival als het Nijmeegs Boekenfeest is dat precies genoeg.