Er zijn van die momenten waarop je beseft dat een stapel oude paperbacks meer kan doen dan alleen een plank vullen. Op de tweedehandsboekenmarkt van het Nijmeegs Boekenfeest zie je dat elke keer opnieuw gebeuren: mensen die langzaam langs de kraampjes schuifelen op de Grote Markt, een boek oppakken, de eerste bladzijde lezen en dan stilstaan. Die stilte midden in het stadsgewoel is precies waarom we dit blijven doen.
Waarom tweedehands en nieuw elkaar versterken
Een veelgehoord misverstand is dat een tweedehandsboekenmarkt concurreert met de nieuwe boeken die elders op het festival worden gepresenteerd. In de praktijk werkt het precies andersom. Wie bij een kraampje op de Marikenstraat een vergeten roman van twintig jaar geleden ontdekt, raakt nieuwsgierig naar de schrijver en loopt daarna rechtstreeks naar de signeertafel in de Doornroosje-zaal. De tweedehandsmarkt fungeert als een soort smaakmaker: hij wekt honger op naar verhalen, in welke vorm dan ook.
Vanuit mijn boekhandel in de Molenstraat zie ik dit patroon regelmatig. Klanten die voor het eerst een tweedehandsexemplaar kopen, komen later terug voor een nieuw boek van dezelfde auteur. Het ene voedt het andere.
De logistiek achter de kraampjes
Een tweedehandsboekenmarkt organiseer je niet in een middag. Maanden van tevoren begin je met het werven van deelnemers: particulieren die hun kast leegmaken, kleine verzamelaars, scholen die hun bibliotheek opruimen, en een handvol professionele antiquaren uit de regio. Al die stromen komen samen op één plek, en dat vraagt om heldere afspraken over opbouw, prijsstelling en afval.
Wat veel bezoekers niet weten, is dat elke kraamphouder zelf bepaalt wat hij vraagt. Er is geen vaste prijslijst. Dat geeft de markt zijn karakter: je kunt een pocketroman voor vijftig cent vinden naast een gebonden kunstboek van twintig euro. Die variatie houdt het interessant voor iedereen, van de student die met een tientje rondloopt tot de verzamelaar met een specifieke zoeklijst.
Praktische aandachtspunten bij de opbouw zijn onder andere:
- Voldoende loopruimte tussen de tafels, ook voor rolstoelgebruikers
- Bescherming tegen regen zonder het zicht te blokkeren
- Een duidelijke indeling per genre of doelgroep, zodat bezoekers snel kunnen oriënteren
- Een apart kinderhoekje met prentenboeken en jeugdliteratuur
Boeken als stadsgesprek
Nijmegen heeft een lange traditie van publiek debat, en dat merk je ook op de boekenmarkt. Mensen praten met vreemden over wat ze in hun handen houden. Een man laat zijn buurvrouw een omslag zien, zij herkent de schrijver, en voor je het weet staat er een klein groepje te discussiëren over de vraag of het eerste of het tweede boek beter was. Dat soort gesprekken kun je niet plannen, maar je kunt ze wel faciliteren.
Wij doen dat door bewust ruimte te laten. Geen overvolle tafels, geen muziek die te hard staat, geen aankondigingen om de vijf minuten. De markt mag ademen. Het Valkhof in de achtergrond, de klinkers van de Grote Markt onder je voeten: de stad is al decor genoeg.
Leesbevordering begint bij toegankelijkheid
Een van de mooiste dingen aan een tweedehandsboekenmarkt is de drempelverlagende werking. Een nieuw boek kopen voelt voor sommige mensen als een investering die ze moeten rechtvaardigen. Een tweedehandsboek voor een euro of twee is een experiment dat je gewoon kunt proberen. Als het tegenvalt, verlies je weinig. Als het meevalt, heb je misschien een nieuwe favoriete schrijver gevonden.
Dit is precies de reden waarom we samenwerken met scholen uit de Nijmeegse wijken Dukenburg en Lindenholt. Leerlingen van groep zeven en acht komen met een klein budget langs de kraampjes en mogen zelf kiezen wat ze meenemen. Geen verplichte lijst, geen toets achteraf. Gewoon kiezen op basis van wat hen aanspreekt. De begeleiders vertellen ons dat kinderen die op de markt hun eigen boek hebben uitgekozen, het ook vaker uitlezen dan een boek dat ze op school krijgen aangeboden.
De rol van de bibliotheek
De Openbare Bibliotheek aan de Mariënburg is al jaren een vaste partner van het festival, en die samenwerking is het meest zichtbaar rondom de tweedehandsboekenmarkt. Bibliotheekmedewerkers staan op de markt met een informatiekraam, niet om boeken te verkopen maar om bezoekers te helpen verder te zoeken. Wie een boek oppakt en meer wil weten over de schrijver, kan ter plekke horen of de bibliotheek meer werk van diezelfde auteur heeft.
Dat klinkt eenvoudig, maar het effect is groot. De bibliotheek wordt zo geen concurrent van de boekhandel of de markt, maar een verlengstuk ervan. Samen vormen we een keten: de markt wekt interesse, de bibliotheek biedt verdieping, de boekhandel levert het nieuwe werk. Nijmegen is klein genoeg om die keten echt te voelen.
Wat deelnemers aan de markt meenemen
Naast boeken nemen mensen iets minder tastbaars mee van de tweedehandsboekenmarkt: het gevoel dat lezen iets levends is. Boeken circuleren, ze gaan van hand tot hand, ze dragen de sporen van eerdere lezers. Soms zit er een kaartje in, een aantekening in de marge, een naam op het schutblad. Die kleine bewijzen van gebruik maken een tweedehandsboek persoonlijker dan een nieuw exemplaar.
Deelnemers aan de markt, zowel verkopers als kopers, geven ons elk jaar vergelijkbare terugkoppelingen:
- De ontmoeting met andere boekliefhebbers wordt als even waardevol ervaren als de aankoop zelf
- Veel mensen ontdekken genres die ze normaal zouden overslaan
- Verkopers geven aan dat het een prettig gevoel geeft om te weten dat hun boeken een nieuw thuis vinden
- Jongeren die voor het eerst komen, zeggen dat de markt minder intimiderend aanvoelt dan een boekhandel
Dat laatste raakt me. Een boekhandel kan voor mensen die niet gewend zijn om boeken te kopen aanvoelen als een ruimte met ongeschreven regels. De markt heeft geen drempel, letterlijk niet: je loopt er zo in.
Hoe de markt het festival kleurt
Een festival bestaat uit programma’s, gesprekken, lezingen en presentaties. Dat zijn de momenten die je inplant en aankondigt. Maar de markt is het bindweefsel. Hij is er de hele dag, hij vraagt geen kaartje, hij trekt mensen aan die misschien niet voor een schrijversgesprek in de Lindenberg zouden aanschuiven maar toch op de Grote Markt belanden en dan toch besluiten om even binnen te kijken.
Zo worden de grenzen van het festival vager, en dat is precies de bedoeling. Nijmegen is niet alleen het decor; de stad doet mee. De mensen die langs de kraampjes lopen, de horeca die een boekenpakket samenstelt, de fietser die stopt omdat hij een omslag herkent: zij maken het festival net zo goed als het programma dat wij hebben samengesteld. De tweedehandsboekenmarkt is de plek waar dat het duidelijkst zichtbaar wordt.