Er zijn festivals die je bezoekt voor de gezelligheid, en er zijn festivals die je bijblijven omdat ze iets raken. Het Nijmeegs Boekenfeest wil allebei zijn — maar de nadruk ligt op dat tweede. Dit jaar staat het festival in het teken van lezen als maatschappelijke kracht: wat betekent het als steeds minder mensen boeken lezen, en wat kunnen een stad, een festival en een handjevol boekhandelaren daaraan doen? Geen grote woorden, wel een stevig programma.
Waarom lezen er nu écht toe doet
Je hoeft de actualiteit niet lang te volgen om te beseffen dat leesvaardigheid hoog op de agenda staat. Uit onderzoek dat NOS berichtte over dalende leescijfers blijkt dat een groeiende groep jongeren moeite heeft met begrijpend lezen — en dat heeft gevolgen die verder reiken dan de schoolbank. Wie niet goed kan lezen, heeft minder grip op nieuws, contracten, bijsluiters en zijn eigen verhaal. Dat is geen morele veroordeling van jongeren, maar een maatschappelijk vraagstuk dat iedereen aangaat.
Als festivalorganisator én als boekhandelaar aan de Molenstraat merk ik dat dagelijks. Een scholier die voor het eerst een roman uitkiest die écht bij hem past, een vader die zijn dochter een tweedehandsboek cadeau doet dat hij zelf vroeger las — dat zijn kleine momenten met een lange nasleep. Het Nijmeegs Boekenfeest is er om die momenten te vermenigvuldigen.
De tweedehandsboekenmarkt: het hart van het festival
Laten we beginnen bij wat veel bezoekers als eerste opzoeken: de tweedehandsboekenmarkt op het Valkhofplein. Tientallen kraampjes, honderden dozen, duizenden boeken — en de onmiskenbare geur van papier dat al een leven heeft geleid. De markt is gratis toegankelijk en trekt iedereen aan, van de doorgewinterde bibliofiel die op zoek is naar een eerste druk van Maarten ‘t Hart, tot de tiener die voor twee euro zijn eerste Roald Dahl meeneemt.
Wat de markt bijzonder maakt, is de mix van aanbieders. Particulieren ruimen hun zolders, lokale verzamelaars presenteren thematische selecties en een aantal Nijmeegse basisscholen verkoopt boeken waarvan de opbrengst terugvloeit naar de schoolbibliotheek. Dat laatste is niet toevallig: het festival wil de keten sluiten. Boeken die hun weg vinden naar nieuwe lezers, houden de circulatie van verhalen in stand.
Een tip voor vroege vogels: kom op zaterdag vóór tien uur. Dan zijn de kraampjes net opgebouwd en liggen de beste exemplaren nog op de tafels. Neem een boodschappentas mee. Je gaat hem vullen.
Schrijversgesprekken in de Doornroosje en de Lindenberg
Het programma van schrijversgesprekken speelt zich dit jaar op twee locaties af: de Doornroosje aan de Nijhoffstraat en de grote zaal van de Lindenberg aan het Ridderstraat. Beide locaties zijn bewust gekozen — ze liggen op loopafstand van de markt en van elkaar, zodat je makkelijk van het ene gesprek naar het andere kunt wandelen.
In de Doornroosje vinden de meer intieme sessies plaats, met schrijvers als Lize Spit, Tommy Wieringa en Bregje Hofstede. Elk gesprek duurt vijfenveertig minuten en er is altijd ruimte voor vragen uit de zaal. Dat is geen formaliteit: de beste momenten ontstaan vaak als een bezoeker iets opmerkt wat de moderator niet had gevraagd. In de Lindenberg zijn de grotere gesprekken gepland, waaronder een paneldiscussie over fictie en werkelijkheid met vier schrijvers tegelijk — een formaat dat altijd iets onverwachts oplevert.
De gesprekken zijn niet bedoeld als promotie voor nieuwe titels. Natuurlijk komen boeken ter sprake, maar het gaat ons om de ideeën erachter. Wat drijft iemand om drie jaar aan één roman te werken? Hoe kies je een perspectief? Wat doe je als een personage een kant opgaat die je niet had voorzien? Dat soort vragen maken van een schrijversgesprek iets anders dan een signeersessie.
Leesbevordering bij jongeren: het programma voor scholen
Dit is het onderdeel van het festival dat me persoonlijk het meest bezighoudt. Elke ochtend van het festival ontvangen we schoolklassen uit Nijmegen en omgeving — van groep vijf tot en met de derde klas van de middelbare school. Het programma is afgestemd op leeftijd en sluit aan bij de leesdoelen die scholen zelf stellen.
Voor de jongste kinderen is er een verteltheater in de foyer van de Lindenberg, verzorgd door Nijmeegse verhalenvertellers die werken met grote illustraties en interactie. Kinderen lopen naar buiten met een verhaal in hun hoofd dat ze willen navertellen. Voor de oudere leerlingen zijn er schrijversworkshops: in kleine groepen werken ze aan een eigen tekst, begeleid door een auteur die laat zien hoe je van een idee naar een zin komt, en van een zin naar een verhaal.
Scholen die meedoen, krijgen ook een rondleiding over de tweedehandsboekenmarkt, waarbij elke leerling een bon van twee euro ontvangt om zelf een boek uit te kiezen. Dat klinkt als een klein gebaar, maar de keuze die een kind zelf maakt, heeft een andere waarde dan een boek dat wordt uitgedeeld. Eigenaarschap is het begin van liefde voor lezen.
We werken hierin samen met de Openbare Bibliotheek Gelderland Zuid, die op het festivalterrein een informatiestand heeft over hun jeugdprogramma’s. Als je kind nog geen bibliotheekpas heeft, kun je die ter plekke aanvragen. Gratis, uiteraard.
De rol van de lokale boekhandel in een veranderend leeslandschap
Ik run zelf een kleine literaire boekhandel aan de Molenstraat, dus ik kan niet objectief zijn over dit onderwerp — maar ik kan er wel eerlijk over zijn. De zelfstandige boekhandel staat onder druk. Dat is geen nieuws. Maar wat minder vaak wordt gezegd, is wat er verdwijnt als een boekhandel verdwijnt: een plek waar mensen niet alleen boeken kopen, maar ook aanbevelingen krijgen, twijfelen, terugkomen en soms gewoon even blijven staan.
Het Nijmeegs Boekenfeest is deels ontstaan vanuit de wens om die functie te versterken. Niet als concurrentie voor online winkels — dat is een strijd die je niet wint — maar als argument voor de meerwaarde van persoonlijk advies en fysieke aanwezigheid. Tijdens het festival presenteren vier Nijmeegse boekhandels gezamenlijk een selectie van hun favoriete titels van dit jaar. Geen bestsellers per se, maar boeken die de handelaren zelf hebben gelezen en willen aanbevelen.
De presentaties vinden plaats in een open tent naast het Valkhofplein, zodat de grens tussen de markt en de nieuwe boeken vervaagt. Dat is opzettelijk. Een tweedehandsboek en een nieuwe roman staan niet tegenover elkaar — ze zijn onderdeel van dezelfde stroom.
Nijmegen als leesstad: wat het festival wil achterlaten
Elk festival eindigt. De kraampjes worden opgeruimd, de stoelen worden gestapeld, de schrijvers reizen terug naar Amsterdam of Gent of Brussel. Wat blijft er dan over in een stad als Nijmegen?
Dat is de vraag die ons als organisatie het meest bezighoudt. We willen geen evenement zijn dat één weekend flakkert en daarna uitdooft. Vandaar de samenwerking met scholen, bibliotheken en boekhandels — niet als decoratie, maar als structurele partners die het hele jaar door actief zijn. Vandaar ook de kleine subsidie die we dit jaar beschikbaar stellen voor initiatieven die lezen bevorderen in wijken buiten het centrum: de Dukenburg, Lindenholt, Hatert. Wijken waar de drempel naar een boekhandel of bibliotheek soms groter voelt.
Nijmegen is een universiteitsstad, en dat kleurt het leesklimaat. Maar een leesstad zijn betekent niet dat alleen hoogopgeleiden meedoen. Het betekent dat verhalen circuleren, dat kinderen in elke wijk toegang hebben tot boeken, en dat een festival als dit niet alleen voor de al-overtuigden is. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, en we zijn er nog lang niet. Maar het festival is een stap — een geestdriftige, bescheiden, Nijmeegse stap.
Tot slot
Het Nijmeegs Boekenfeest is geen groot festival. Het past op een plein, in twee zalen en in een tent. Maar het past ook in een stad die trots is op haar verhalen, haar straten en haar lezers. Kom naar het Valkhofplein, blader door de dozen, luister naar een schrijver die vertelt waarom hij schrijft, en neem een boek mee naar huis. Dat is alles wat we vragen — en het is genoeg.